Zakres odpowiedzialności małżonków za zobowiązania powstałe w trakcie trwania małżeństwa uzależniony jest od obowiązującego między nimi ustroju majątkowego oraz od tego, który z małżonków i z jakiego powodu podjął się danego zobowiązania. W zależności od tych okoliczności odpowiedzialność może obejmować majątek wspólny lub jedynie majątek osobisty jednego z małżonków.

Czy majątek małżonków jest zawsze wspólny?

Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami powstaje z mocy prawa wspólność majątkowa, o ile nie zostanie ustanowiony inny ustrój. Od tego momentu istnieją trzy odrębne masy majątkowe. Pierwszą stanowi majątek wspólny, do którego oboje małżonkowie mają równe prawa. W jego skład wchodzą przede wszystkim przedmioty nabyte w czasie trwania małżeństwa, w tym wynagrodzenia za pracę oraz dochody uzyskiwane z majątku osobistego, takie jak przychody z wynajmu nieruchomości.

Pozostałe dwie masy to majątki osobiste każdego z małżonków. Zaliczają się do nich dobra nabyte przed zawarciem związku małżeńskiego, a także darowizny i spadki, chyba że darczyńca lub spadkodawca zastrzegł inaczej. W skład majątku osobistego wchodzą również prawa o charakterze niezbywalnym, przysługujące wyłącznie jednej osobie, jak na przykład świadczenia alimentacyjne.

Czy małżonek odpowiada za długi drugiego z nich?

Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego odpowiedzialność solidarna małżonków dotyczy wyłącznie zobowiązań zaciągniętych przez jednego z nich w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny. Nie obejmuje ona wszystkich długów powstałych w wyniku działań jednego z małżonków.

Solidarna odpowiedzialność, zgodnie z art. 366 Kodeksu cywilnego, oznacza, że wierzyciel może domagać się spełnienia świadczenia od każdego z dłużników z osobna, od kilku jednocześnie lub od wszystkich łącznie. Zaspokojenie roszczenia przez jednego z nich zwalnia pozostałych. W praktyce oznacza to, że jeśli jeden z małżonków zaciągnie zobowiązanie mające na celu zaspokojenie codziennych potrzeb rodziny, wierzyciel może żądać jego spłaty od obojga małżonków, niezależnie od tego, który faktycznie podpisał umowę.

Za zobowiązania tego rodzaju uznaje się te, które wynikają z konieczności zapewnienia podstawowych warunków życia rodzinnego. Obejmują one m.in. wydatki na mieszkanie, energię, ogrzewanie, żywność, odzież, leczenie, wypoczynek w rozsądnych cenach oraz wychowanie dzieci. Nie zalicza się do nich wydatków o charakterze luksusowym ani zobowiązań niezwiązanych z codziennym funkcjonowaniem rodziny.

Odpowiedzialność solidarna małżonków może zostać ograniczona wyłącznie z ważnych przyczyn i jedynie na mocy decyzji sądu. Taką przyczyną może być postępowanie jednego z małżonków, które zagraża interesom rodziny, na przykład nadmierna rozrzutność, niegospodarność lub lekkomyślne zarządzanie majątkiem. Uzasadnieniem dla ograniczenia odpowiedzialności może być również separacja faktyczna bądź ograniczenie zdolności do czynności prawnych jednego z małżonków.

Odpowiedzialność za zobowiązania zaciągnięte bez zgody małżonka

Zgoda współmałżonka na zaciągnięcie zobowiązania ma decydujące znaczenie dla zakresu odpowiedzialności za długi powstałe w trakcie trwania małżeństwa. W przypadku jej udzielenia wierzyciel ma prawo dochodzić należności z całego majątku wspólnego lub z jego poszczególnych składników. Wyrażenie zgody oznacza więc akceptację ewentualnej egzekucji z majątku objętego wspólnością małżeńską, co zwiększa szanse wierzyciela na odzyskanie należności.

Jeśli natomiast zobowiązanie zostało zaciągnięte bez zgody drugiego małżonka, wierzyciel może dochodzić roszczenia wyłącznie z majątku osobistego dłużnika oraz z określonych składników majątku wspólnego, takich jak wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności zarobkowej, prawa autorskie czy inne prawa o charakterze twórczym. Wyjątek stanowią zobowiązania powstałe w związku z zaspokajaniem codziennych potrzeb rodziny. W takim przypadku, nawet przy braku zgody drugiego małżonka, odpowiedzialność za dług ma charakter solidarny, co oznacza, że oboje małżonkowie mogą zostać objęci egzekucją w celu zaspokojenia wierzyciela.

Jaka jest odpowiedzialność małżonków za zobowiązania jednego z nich przed powstaniem wspólności majątkowej?

W sytuacji, gdy zobowiązanie zostało zaciągnięte przez jednego z małżonków bez zgody drugiego, wierzyciel ma możliwość dochodzenia należności z majątku osobistego dłużnika, a także z określonych składników majątku wspólnego. Obejmuje to wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności zarobkowej, a także prawa autorskie, pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa o charakterze twórczym.

Choć formalnie dłużnikiem pozostaje tylko jeden z małżonków, zajęcie jego wynagrodzenia lub innych źródeł dochodu wpływa również na sytuację finansową drugiej strony. Wynika to z faktu, że uzyskiwane środki stanowią część majątku wspólnego, a ich utrata obniża ogólny poziom życia całej rodziny.

Prowadzenie działalności a powstanie zobowiązania 

Prowadzenie działalności gospodarczej przez jednego z małżonków nie tworzy odrębnej masy majątkowej, lecz stanowi część wspólnego majątku małżonków. Oznacza to, że składniki przedsiębiorstwa pozostają objęte wspólnością majątkową, nawet jeśli działalność prowadzona jest wyłącznie przez jednego z nich.

W sytuacji, gdy zobowiązanie zostało zaciągnięte w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa bez zgody współmałżonka, wierzyciel może dochodzić zaspokojenia również z majątku wspólnego, w tym z elementów wchodzących w skład firmy. Wynika to z przysługującego małżonkowi prawa do samodzielnego zarządzania przedmiotami majątkowymi wykorzystywanymi w działalności zawodowej lub zarobkowej, co obejmuje również odpowiedzialność za zobowiązania związane z jej prowadzeniem.

Jaka jest odpowiedzialność za długi małżonka za kary pieniężne, nawiązki i koszty postępowań karnych?

Zgodnie z przepisami Kodeksu karnego wykonawczego, w przypadku obowiązywania wspólności majątkowej między małżonkami, grzywny, nawiązki czy koszty sądowe orzeczone wobec jednego z nich mogą być egzekwowane z jego majątku osobistego. Źródłem zaspokojenia należności mogą być również dochody uzyskiwane z pracy, świadczenia usług, a także prawa twórcze związane z wynalazkami, wzorami użytkowymi lub projektami racjonalizatorskimi.

Jeżeli egzekucja z tych źródeł okaże się nieskuteczna, możliwe jest prowadzenie postępowania egzekucyjnego z majątku wspólnego małżonków. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy osoba skazana dopuściła się przestępstwa wobec współmałżonka lub osoby, wobec której ciążył na niej obowiązek alimentacyjny. W takiej sytuacji współmałżonek może wystąpić o ograniczenie lub całkowite wyłączenie egzekucji z majątku wspólnego, wykazując, że skazany nie miał udziału lub miał jedynie nieznaczny udział w jego powstaniu, bądź że egzekucja z tych środków byłaby sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Jaka jest odpowiedzialność za dług współmałżonka wobec zobowiązań podatkowych?

Podatnik ponosi odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe całym swoim majątkiem osobistym. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim egzekucja może objąć również majątek wspólny, jeśli zobowiązanie powstało w okresie trwania wspólności majątkowej. Zgodnie z przepisami Ordynacji podatkowej, wprowadzenie rozdzielności majątkowej – niezależnie od tego, czy następuje w drodze umowy, orzeczenia sądu, ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków czy separacji – nie wpływa na odpowiedzialność za zobowiązania powstałe przed datą ustania wspólności.

Odpowiedzialność za długi podatkowe obejmuje również byłych małżonków, jeśli zobowiązania te powstały w czasie obowiązywania wspólności majątkowej. W takiej sytuacji osoba rozwiedziona odpowiada solidarnie z byłym małżonkiem do wysokości wartości swojego udziału w majątku, który wchodził w skład wspólności.