Skarga pauliańska to narzędzie prawne służące ochronie interesów wierzyciela w sytuacjach, gdy dochodzi do działań mogących utrudnić zaspokojenie roszczenia. Dotyczy to przypadków przeniesienia składników majątku przez dłużnika na inne osoby. Skarga paulińska znajduje podstawę w przepisach Kodeksu cywilnego i umożliwia podważenie czynności prawnych dokonanych przez osobę zadłużoną, jeśli naruszają one interes wierzyciela. W efekcie możliwe jest traktowanie majątku przekazanego osobie trzeciej tak, jakby nadal należał do dłużnika – wyłącznie w kontekście prowadzenia egzekucji. Rozwiązanie to stwarza szansę na odzyskanie należności mimo prób ich formalnego ukrycia.

Czym jest skarga pauliańska?

W codziennej działalności egzekucyjnej coraz częściej obserwuje się przypadki świadomego przenoszenia majątku na osoby trzecie w celu utrudnienia odzyskania należności. W takich sytuacjach zastosowanie znajduje instytucja skargi pauliańskiej, której przepisy ujęto w artykułach 527–534 Kodeksu cywilnego.

Actio pauliana umożliwia zakwestionowanie działań podejmowanych przez osobę zadłużoną, które prowadzą do uszczuplenia majątku mogącego służyć zaspokojeniu wierzyciela. Dotyczy to różnych form czynności prawnych, w szczególności takich, które wywołują skutki rozporządzające i powodują pokrzywdzenie wierzycieli. Najczęściej chodzi o przypadki przekazywania nieruchomości lub innych składników majątkowych osobom z bliskiego otoczenia, co uniemożliwia prowadzenie dalszych czynności egzekucyjnych. Zaskarżenie takiej czynności pozwala doprowadzić do jej bezskuteczności wobec wierzyciela, a to z kolei umożliwia dalsze dochodzenie roszczeń z przekazanego majątku.

Jakie przesłanki muszą zaistnieć, aby możliwe było złożenie skargi pauliańskiej?

Zastosowanie ochrony wynikającej ze skargi pauliańskiej wymaga spełnienia kilku ściśle określonych przesłanek. Przede wszystkim musi istnieć roszczenie wierzyciela wobec osoby zadłużonej. Następnie należy wykazać, że doszło do dokonania określonej czynności prawnej, takiej jak sprzedaż lub darowizna, która skutkowała ograniczeniem możliwości zaspokojenia roszczenia.

Warunkiem koniecznym jest istnienie świadomości po stronie dłużnika, że działanie to może doprowadzić do pokrzywdzenia wierzyciela. Istotne jest również, że osoba trzecia, która odniosła korzyść w wyniku tej czynności, wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o sytuacji.

W przypadkach, gdy czynność prawna została dokonana nieodpłatnie, jak choćby w formie darowizny, przyjmuje się domniemanie, że została podjęta z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli. W takiej sytuacji na osobie dochodzącej ochrony spoczywa obowiązek wykazania, że wszystkie elementy zostały spełnione. Pozwala to sądowi na uznanie czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela.

Jakie są warunki skorzystania ze skargi pauliańskiej przez wierzyciela?

Zastosowanie skargi pauliańskiej możliwe jest w sytuacji, gdy dłużnik przekazuje swój majątek osobom trzecim, a działanie to skutkuje ograniczeniem możliwości dochodzenia należności przez wierzyciela. Podstawą dla takiego roszczenia jest istnienie niezaspokojonego długu o charakterze pieniężnym, a także stwierdzona niewypłacalność wynikająca z dokonanej czynności prawnej, jak na przykład sprzedaży czy darowizny.

Wymagane jest również, aby dłużnik podejmował te działania z pełną świadomością, że mogą one utrudnić lub uniemożliwić zaspokojenie roszczeń. Konieczne jest również ustalenie, że osoba trzecia, która zyskała na tej czynności, była świadoma, bądź mogła być świadoma skutków takiego przekazania majątku. W sytuacji spełnienia powyższych przesłanek możliwe jest złożenie pozwu mającego na celu uznanie określonej czynności prawnej za bezskuteczną wobec wierzyciela, co pozwala objąć egzekucją również przedmioty przekazane osobie trzeciej.

Instytucja skargi pauliańskiej w praktyce – jak złożyć wniosek o uznanie czynności za bezskuteczną?

W przypadku postępowania dotyczącego skargi pauliańskiej odpowiedzialność procesowa nie spoczywa bezpośrednio na dłużniku, ale na osobie, która odniosła korzyść w wyniku zakwestionowanej czynności. To właśnie przeciwko niej kierowane jest żądanie uznania danej czynności prawnej za bezskuteczną względem wierzyciela.

W celu skutecznego wniesienia pozwu należy w sposób jednoznaczny wskazać wszystkie elementy pozwalające sądowi ocenić zasadność roszczenia. Wymaga to m.in. wskazania osoby wierzyciela, rodzaju czynności prawnej, która miała doprowadzić do pokrzywdzenia, istnienia wierzytelności oraz danych osoby trzeciej, która uzyskała określoną korzyść majątkową.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, przewidziano pięcioletni termin na wniesienie skargi, liczony od dnia dokonania zaskarżonej czynności. Konieczne jest także uiszczenie opłaty sądowej, której wysokość stanowi procentową część wartości przedmiotu sporu.

Egzekucja komornicza a skarga pauliańska

Wydanie wyroku uwzględniającego żądanie wierzyciela nie prowadzi do unieważnienia zakwestionowanej czynności prawnej. Taka umowa nadal obowiązuje, jednak jej skuteczność względem wierzyciela zostaje wyłączona.

W praktyce oznacza to, że majątek, który na skutek określonej czynności został wyprowadzony z rąk dłużnika, może zostać objęty egzekucją, pomimo że formalnie należy już do innej osoby. Aby taka egzekucja komornicza mogła zostać przeprowadzona, nie jest wymagane uzyskanie osobnego tytułu wykonawczego przeciwko nowemu właścicielowi.

Z chwilą uzyskania korzystnego orzeczenia możliwe staje się prowadzenie egzekucji z tego przedmiotu z pierwszeństwem względem innych ewentualnych wierzycieli osoby trzeciej. W konsekwencji komornik może zająć i sprzedać np. nieruchomość przekazaną wcześniej na podstawie darowizny, a środki z jej sprzedaży przeznaczyć na zaspokojenie wierzyciela objętego ochroną wynikającą z wyroku sądu.

Skarga pauliańska a przeniesienie majątku na zasadzie łańcucha umów

W działaniach dłużników nierzadko stosowane są złożone schematy, w których składniki majątku przekazywane są kolejnym osobom w ramach następujących po sobie czynnościach prawnych. W takich przypadkach możliwe staje się podważenie każdej z umów, jeżeli zachodzą warunki określone dla ochrony interesów wierzyciela.

W relacjach, gdzie strony pozostają powiązane stałymi kontaktami handlowymi lub osobistymi, uznaje się, że wiedza o zamiarze pokrzywdzenia wierzyciela była dostępna dla kolejnych nabywców majątku. Każdy z tych przypadków podlega osobnej analizie w odniesieniu do daty zawarcia danej umowy. Przekłada się to na osobny bieg pięcioletniego terminu przewidzianego przepisami prawa. Wystąpienie z roszczeniem może nastąpić zarówno wobec osoby, która nabyła majątek bezpośrednio od dłużnika, jak i wobec tego, kto aktualnie nim dysponuje, niezależnie od liczby pośredników uczestniczących w transakcji.